اگزما یکی از شایع‌ترین ناهنجاری‌های پوستی است که با قرمزی، خارش، خشکی، پوسته‌ریزی و در موارد پیشرفته با ترک و تراوش پوست همراه است. بسیاری از بیماران این عارضه را یک اختلال صرفاً پوستی می‌دانند و به همین سبب درمان خود را تنها بر پوست متمرکز می‌کنند؛ در حالی که بر پایه آموزه‌های طب ایرانی، پوست تنها محل بروز علامت است و ریشه اصلی اختلال در درون بدن و در کیفیت اخلاط جای دارد. شناخت درست این پیوند، گام نخست در درمان بنیادین اگزما به شمار می‌رود.
علت‌شناسی اگزما در طب ایرانی
در منظر طب ایرانی، اگزماها به دو گروه کلی تقسیم می‌شوند؛ گروهی در فصل بهار و تابستان شدت می‌یابند و گروهی در پاییز و زمستان، به‌ویژه در پاییز، فعال می‌شوند. این تفکیک فصلی اهمیت فراوانی دارد، زیرا انتخاب تدابیر غذایی، دارویی و موضعی برای هر گروه متفاوت است و به‌کارگیری درمان یک نوع برای نوع دیگر، نه‌تنها نتیجه‌بخش نیست بلکه می‌تواند بیماری را تشدید کند.
اگزمایی که با قرمزی روشن و گرمای قابل لمس موضع همراه است، نشانه غلبه خلط صفرا و دم در بدن دارد. در این حالت، حجم این دو خلط از نیاز طبیعی بدن فراتر می‌رود و بدن برای دفع افزایش آن‌ها، مسیر پوست را برمی‌گزیند. به بیان دیگر، اگزما در این افراد پدیده‌ای جدا از وضعیت درونی بدن نیست، بلکه برون‌زد فضولات و اخلاط فاسدشده از طریق پوست است.
پیوند این عارضه با فصل بهار نیز از همین روست. در بهار، فعالیت هاضمه و روند تولید فضولات در بدن بالا می‌رود؛ همان نیرویی که‌رود؛ همان نیرویی که شرط رشدوری نیز به شمار می‌رود. این افزایش طبیعی، در افرادی که زمینه غلبه صفرا وادی که زمینه غلبه صفرا و دم دارند یا‌احتیاطی می‌کنند، به امتلاء و فزونی اخلاط می‌انجامد و زمینه بروز یا تشدید اگزما را فراهم می‌سازد.
اصلاح تغذیه و سبک زندگی؛ سنگ بنای درمان
در درمان این نوع اگزما، اصلاح رژیم غذایی بر همه تدابیر دیگر مقدم است و بدون آن، اثر داروها محدود و ناپایدار خواهد بود.
نخستین اصل، پرهیز از پرخوری است. افزایش حجم غذا، هاضمه را ناتوان می‌کند و ریشه تولید اخلاط فاسد می‌شود. در کنار آن، مصرف گوشت و دیگر مواد حیوانی باید به میزان چشمگیری کاهش یابد؛ همچنین تخم‌مرغ و هر خوراکی که در تولید اخلاط نقش دارد، باید کمتر مصرف شود.
دومین اصل، پرهیز از خوراکی‌های پرچرب و سرخ‌کردنی است. چه‌بسا فرد در مهمانی یا مهمانی‌های خانوادگی ناگزیر از پذیرش چنین غذاهایی شود؛ در این موارد، مصرف یک قاشق مرباخوری سرکه سیب در نصف استکان آب پس از غذا می‌تواند تا حدی اثر سوء چربی‌ها را جبران کند. البته این تدبیر نباید به عادت همیشگی تبدیل شود، زیرا تکیه بر جبران، جانشین پرهیز نمی‌شود.
سومین اصل، مدیریت شیرینی‌جات است. شیرینی‌های مصنوعی از مهم‌ترین تشدیدکننده‌های این نوع اگزما هستند و باید حذف شوند. مصرف خرما مانعی ندارد، اما شیرینی‌هایی مانند باقلوا و بامیه به‌روشنی بیماری را وخیم‌تر می‌کنند.
چهارمین اصل، بازچهارمین اصل، بازبینی مصرف ادویه‌جات تا اندازه‌ای به تشدید اگزما کمک می‌کنند، اما اثر برخی برجسته‌تر است: زنجبیل و دارچین در فصل بهار و تابستان باید به‌طور کامل قطع شوند؛ فلفل و به‌طور کلی ادویه غذا به حداقل برسد؛ نمک کم شود؛ و به‌جای زردچوبه پودری که آماده‌شده و همراه با افزودنی‌هاست، از زردچوبه چوبی و تازه‌ساییده استفاده گردد.
پنجمین اصل، بهره‌گیری از ظرفیت روزه است. افراد توانمند به روزه‌گرفتن و کاهش حجم غذا در فصل بهار، معمولاً شاهد برطرف شدن این مشکلات پوستی خواهند بود؛ زیرا روزه به بدن فرصت می‌دهد فضولات انباشته را هضم و دفع کند.
درمان دارویی
در کنار اصلاح تغذیه، مجموعه‌ویی
در کنار اصلاح تغذیه، مجموعه‌ای از تدابا و دم به کار گرفته می‌شود:
ترکیب عرق کاسنی، شاه‌تره و خارشتر مریم؛ این سه عرق مخلوط و روزانه یک استکان از آن مصرف می‌شود. کاسنی سردکننده و صاف‌کننده صفراست، شاه‌تره در رفع گرمی و صفرای فاسد مؤثر است و خارشتر به دفع اخلاط از راه کلیه کمک می‌کند.
سرکه‌انجبین با پایه عناب؛ این ترکیب از تدابیر شناخته‌شده و بسیار مفید برای این نوع اگزماست. عناب خود از میوه‌های صاف‌کننده خون و ملین است.
داروهای صفراآور و صاف‌کننده بر پایه آموزه‌های طب اسلامی که بر اساس مزاج هر فرد توسط طبیب تجویز می‌شود.
شرط اساسی اثربخشی درمان
مهم‌ترین پیش‌نیاز همه درمان‌های یادشده، تنظیم دفع است. اگر فرد دچار یبوست باشد و روزی دو بار دفع کامل نداشته باشد، هیچ‌یک از داروها و تدابیر اثر نخواهد داشت؛ زیرا راه خروج سموم و اخلاط از بدن بسته است و آنچه صفراآورها از بافت‌ها پاک می‌کنند، به‌جای خروج، دوباره در بدن گردش می‌یابد. بنابراین نخست باید با تدابیر ملین، دفع را به حد طبیعی رساند و سپس سراغ سایر درمان‌ها رفت.
درمان موضعی
برای تسکین و اصلاح پوست، ترکیبی از حنا، سدر و کمی سرکه طبیعی به کار می‌رود. این خمیر یک روز در میان، همزمان با حمام، بر سراسر بدن مالیده می‌شود، ده دقیقه بر پوست می‌ماند و سپس شسته می‌شود. حنا و سدر هر دو سردکننده، قابض و ترمیم‌کننده پوست‌اند و سرکه نیز به مهار گرمی و خارش کمک می‌کند.
در مقابل، استفاده از نوره به می‌کند.
در مقابل، استفاده از نوره به‌شدت ممنوع استنده، گرمای درونی پوست را فزون می‌کند و روند بیماری را به‌سرعت تشدید می‌نماید.
حجامت عام؛ تکمیل‌کننده درمان
پس از آنکه بیمار دوره تغذیه‌ای و دارویی را پشت سر گذاشت و علائم بیماری بهبود یافت، انجام یک نوبت حجامت عام توصیه می‌شود. حجامت در این مرحله، باقی‌مانده اخلاط فاسد را از بدن خارج می‌کند و پاک‌سازی نهایی را به سرانجام می‌رساند. توجه شود که حجامت پس از اصلاح تغذیه و از اصلاح تغذیه و بهبود علائم انجام می‌اری؛ چراکه پیش از پاک‌سازی درونی، خروج خون نتیجه مطلوب ندارد.
جمع‌بندی
اگزمای همراه با قرمزی و گرمای فصل بهار و تابستان، از دیدگاه طب ایرانی برخاسته از امتلاء خلط صفرا و دم است و پوست تنها محل بروز آن به شمار می‌رود. درمان بنیادین این عارضه در سه لایه صورت می‌گیرد: اصلاح تغذیه و سبک زندگی با کاهش گوشت، چربی، شیرینی مصنوعی و ادویه‌های گرم؛ پاک‌سازی دارویی با ترکیب عرق کاسنی و شاه‌تره و خارشتر، سرکه‌انجبین عنابی و داروهای صفراآور، همراه با تنظیم دفع به‌عنوان شرط اثربخشی؛ و سرانجام درمان موضعی با خمیر حنا و سدر و سرکه و پرهیز کامل از نوره. انجام حجامت عام پس از بهبود، این درمان را تکمیل می‌کند و تا حد زیادی از بازگشت بیماری جلوگیری می‌نماید.
علت‌شناسی اگزما در طب ایرانی
در منظر طب ایرانی، اگزماها به دو گروه کلی تقسیم می‌شوند؛ گروهی در فصل بهار و تابستان شدت می‌یابند و گروهی در پاییز و زمستان، به‌ویژه در پاییز، فعال می‌شوند. این تفکیک فصلی اهمیت فراوانی دارد، زیرا انتخاب تدابیر غذایی، دارویی و موضعی برای هر گروه متفاوت است و به‌کارگیری درمان یک نوع برای نوع دیگر، نه‌تنها نتیجه‌بخش نیست بلکه می‌تواند بیماری را تشدید کند.
اگزمایی که با قرمزی روشن و گرمای قابل لمس موضع همراه است، نشانه غلبه خلط صفرا و دم در بدن دارد. در این حالت، حجم این دو خلط از نیاز طبیعی بدن فراتر می‌رود و بدن برای دفع افزایش آن‌ها، مسیر پوست را برمی‌گزیند. به بیان دیگر، اگزما در این افراد پدیده‌ای جدا از وضعیت درونی بدن نیست، بلکه برون‌زد فضولات و اخلاط فاسدشده از طریق پوست است.
پیوند این عارضه با فصل بهار نیز از همین روست. در بهار، فعالیت هاضمه و روند تولید فضولات در بدن بالا می‌رود؛ همان نیرویی که‌رود؛ همان نیرویی که شرط رشدوری نیز به شمار می‌رود. این افزایش طبیعی، در افرادی که زمینه غلبه صفرا وادی که زمینه غلبه صفرا و دم دارند یا‌احتیاطی می‌کنند، به امتلاء و فزونی اخلاط می‌انجامد و زمینه بروز یا تشدید اگزما را فراهم می‌سازد.
اصلاح تغذیه و سبک زندگی؛ سنگ بنای درمان
در درمان این نوع اگزما، اصلاح رژیم غذایی بر همه تدابیر دیگر مقدم است و بدون آن، اثر داروها محدود و ناپایدار خواهد بود.
نخستین اصل، پرهیز از پرخوری است. افزایش حجم غذا، هاضمه را ناتوان می‌کند و ریشه تولید اخلاط فاسد می‌شود. در کنار آن، مصرف گوشت و دیگر مواد حیوانی باید به میزان چشمگیری کاهش یابد؛ همچنین تخم‌مرغ و هر خوراکی که در تولید اخلاط نقش دارد، باید کمتر مصرف شود.
دومین اصل، پرهیز از خوراکی‌های پرچرب و سرخ‌کردنی است. چه‌بسا فرد در مهمانی یا مهمانی‌های خانوادگی ناگزیر از پذیرش چنین غذاهایی شود؛ در این موارد، مصرف یک قاشق مرباخوری سرکه سیب در نصف استکان آب پس از غذا می‌تواند تا حدی اثر سوء چربی‌ها را جبران کند. البته این تدبیر نباید به عادت همیشگی تبدیل شود، زیرا تکیه بر جبران، جانشین پرهیز نمی‌شود.
سومین اصل، مدیریت شیرینی‌جات است. شیرینی‌های مصنوعی از مهم‌ترین تشدیدکننده‌های این نوع اگزما هستند و باید حذف شوند. مصرف خرما مانعی ندارد، اما شیرینی‌هایی مانند باقلوا و بامیه به‌روشنی بیماری را وخیم‌تر می‌کنند.
چهارمین اصل، بازچهارمین اصل، بازبینی مصرف ادویه‌جات تا اندازه‌ای به تشدید اگزما کمک می‌کنند، اما اثر برخی برجسته‌تر است: زنجبیل و دارچین در فصل بهار و تابستان باید به‌طور کامل قطع شوند؛ فلفل و به‌طور کلی ادویه غذا به حداقل برسد؛ نمک کم شود؛ و به‌جای زردچوبه پودری که آماده‌شده و همراه با افزودنی‌هاست، از زردچوبه چوبی و تازه‌ساییده استفاده گردد.
پنجمین اصل، بهره‌گیری از ظرفیت روزه است. افراد توانمند به روزه‌گرفتن و کاهش حجم غذا در فصل بهار، معمولاً شاهد برطرف شدن این مشکلات پوستی خواهند بود؛ زیرا روزه به بدن فرصت می‌دهد فضولات انباشته را هضم و دفع کند.
درمان دارویی
در کنار اصلاح تغذیه، مجموعه‌ویی
در کنار اصلاح تغذیه، مجموعه‌ای از تدابا و دم به کار گرفته می‌شود:
ترکیب عرق کاسنی، شاه‌تره و خارشتر مریم؛ این سه عرق مخلوط و روزانه یک استکان از آن مصرف می‌شود. کاسنی سردکننده و صاف‌کننده صفراست، شاه‌تره در رفع گرمی و صفرای فاسد مؤثر است و خارشتر به دفع اخلاط از راه کلیه کمک می‌کند.
سرکه‌انجبین با پایه عناب؛ این ترکیب از تدابیر شناخته‌شده و بسیار مفید برای این نوع اگزماست. عناب خود از میوه‌های صاف‌کننده خون و ملین است.
داروهای صفراآور و صاف‌کننده بر پایه آموزه‌های طب اسلامی که بر اساس مزاج هر فرد توسط طبیب تجویز می‌شود.
شرط اساسی اثربخشی درمان
مهم‌ترین پیش‌نیاز همه درمان‌های یادشده، تنظیم دفع است. اگر فرد دچار یبوست باشد و روزی دو بار دفع کامل نداشته باشد، هیچ‌یک از داروها و تدابیر اثر نخواهد داشت؛ زیرا راه خروج سموم و اخلاط از بدن بسته است و آنچه صفراآورها از بافت‌ها پاک می‌کنند، به‌جای خروج، دوباره در بدن گردش می‌یابد. بنابراین نخست باید با تدابیر ملین، دفع را به حد طبیعی رساند و سپس سراغ سایر درمان‌ها رفت.
درمان موضعی
برای تسکین و اصلاح پوست، ترکیبی از حنا، سدر و کمی سرکه طبیعی به کار می‌رود. این خمیر یک روز در میان، همزمان با حمام، بر سراسر بدن مالیده می‌شود، ده دقیقه بر پوست می‌ماند و سپس شسته می‌شود. حنا و سدر هر دو سردکننده، قابض و ترمیم‌کننده پوست‌اند و سرکه نیز به مهار گرمی و خارش کمک می‌کند.
در مقابل، استفاده از نوره به می‌کند.
در مقابل، استفاده از نوره به‌شدت ممنوع استنده، گرمای درونی پوست را فزون می‌کند و روند بیماری را به‌سرعت تشدید می‌نماید.
حجامت عام؛ تکمیل‌کننده درمان
پس از آنکه بیمار دوره تغذیه‌ای و دارویی را پشت سر گذاشت و علائم بیماری بهبود یافت، انجام یک نوبت حجامت عام توصیه می‌شود. حجامت در این مرحله، باقی‌مانده اخلاط فاسد را از بدن خارج می‌کند و پاک‌سازی نهایی را به سرانجام می‌رساند. توجه شود که حجامت پس از اصلاح تغذیه و از اصلاح تغذیه و بهبود علائم انجام می‌اری؛ چراکه پیش از پاک‌سازی درونی، خروج خون نتیجه مطلوب ندارد.
جمع‌بندی
اگزمای همراه با قرمزی و گرمای فصل بهار و تابستان، از دیدگاه طب ایرانی برخاسته از امتلاء خلط صفرا و دم است و پوست تنها محل بروز آن به شمار می‌رود. درمان بنیادین این عارضه در سه لایه صورت می‌گیرد: اصلاح تغذیه و سبک زندگی با کاهش گوشت، چربی، شیرینی مصنوعی و ادویه‌های گرم؛ پاک‌سازی دارویی با ترکیب عرق کاسنی و شاه‌تره و خارشتر، سرکه‌انجبین عنابی و داروهای صفراآور، همراه با تنظیم دفع به‌عنوان شرط اثربخشی؛ و سرانجام درمان موضعی با خمیر حنا و سدر و سرکه و پرهیز کامل از نوره. انجام حجامت عام پس از بهبود، این درمان را تکمیل می‌کند و تا حد زیادی از بازگشت بیماری جلوگیری می‌نماید.
منابع و مراجع
- 1