زردی نوزادان یکی از شایع‌ترین مشکلات روزهای نخست زندگی است که با زردشدن پوست و سفیدی چشم‌ها مشاهده می‌شود. این عارضه معمولاً به افزایش ماده‌ای به نام بیلی‌روبین در خون مربوط است. بیلی‌روبین از تجزیه طبیعی گلبول‌های قرمز ایجاد می‌شود و کبد وظیفه دارد آن را تغییر داده و از راه صفرا، مدفوع و ادرار دفع کند.
کبد نوزاد در روزهای نخست تولد هنوز به‌طور کامل توانایی پردازش و دفع بیلی‌روبین را به دست نیاورده است. از سوی دیگر، افزایش تخریب گلبول‌های قرمز، کمبود دریافت شیر، کم‌آبی بدن یا برخی بیماری‌ها می‌توانند میزان بیلی‌روبین را افزایش دهند.
زردی در بسیاری از نوزادان خفیف و گذراست؛ اما اگر مقدار بیلی‌روبین بیش از حد افزایش یابد، می‌تواند به دستگاه عصبی آسیب برساند. به همین دلیل، تشخیص به‌موقع، اندازه‌گیری بیلی‌روبین و پیگیری پزشکی اهمیت فراوان دارد.
نقش تغذیه و دفع در کاهش زردی
تغذیه کافی با شیر مادر از مهم‌ترین عوامل مؤثر در کنترل زردی است. نوزاد باید در فاصله‌های منظم و به دفعات کافی شیر دریافت کند. دریافت مناسب شیر، از کم‌آبی بدن جلوگیری می‌کند و با افزایش ادرار و مدفوع، دفع بیلی‌روبین را بهبود می‌بخشد.
نخستین مدفوع نوزاد، مکونیوم نام دارد. مکونیوم حاوی موادی است که باید هرچه زودتر از روده دفع شوند. تأخیر در دفع مکونیوم می‌تواند بازجذب برخی مواد را افزایش داده و به بالا رفتن زردی کمک کند.
خواب‌آلودگی غیرطبیعی، ضعف مکیدن، کاهش دفعات شیرخوردن یا کم‌شدن ادرار ممکن است نشانه دریافت ناکافی شیر باشد. در چنین شرایطی، بررسی نوزاد توسط پزشک ضروری است و نباید مشکل با روش‌های خانگی به تأخیر انداخته شود.
تغذیه مادر شیرده
مادر شیرده باید از تغذیه‌ای متعادل، متنوع و مغذی برخوردار باشد. مصرف سبزی‌های تازه، غذاهای سبک، سوپ و آش کم‌چرب می‌تواند به حفظ توان جسمی مادر کمک کند. مصرف افراطی غذاهای بسیار تند، پرادویه، سرخ‌شده، پرچرب و سنگین بهتر است محدود شود.
با وجود اهمیت تغذیه مادر، زردی نوزاد را نمی‌توان تنها با تغییر خوراک مادر درمان کرد. همچنین مصرف عرقیات، داروهای گیاهی یا ترکیبات سنتی در دوران شیردهی باید با نظر پزشک انجام شود؛ زیرا برخی مواد می‌توانند از راه شیر مادر بر نوزاد اثر بگذارند.
نوردرمانی؛ روش اصلی کاهش بیلی‌روبین
نوردرمانی یکی از روش‌های استاندارد و مؤثر برای کاهش بیلی‌روبین است. در این روش، نور مناسب باعث تغییر ساختار بیلی‌روبین می‌شود تا بدن بتواند آن را آسان‌تر از طریق ادرار و مدفوع دفع کند.
نیاز به نوردرمانی بر اساس سن نوزاد، وزن، میزان بیلی‌روبین، زمان شروع زردی و وجود یا نبود عوامل خطر تعیین می‌شود. بنابراین، تصمیم‌گیری درباره آغاز یا توقف نوردرمانی باید توسط پزشک و بر پایه اندازه‌گیری دقیق بیلی‌روبین انجام گیرد.
نوردرمانی علت همه انواع زردی را برطرف نمی‌کند؛ اما در موارد لازم، از افزایش خطرناک بیلی‌روبین و آسیب دستگاه عصبی جلوگیری می‌نماید. قطع خودسرانه نوردرمانی یا جایگزین‌کردن آن با روش‌های اثبات‌نشده می‌تواند سلامت نوزاد را به خطر بیندازد.
روش‌های سنتی و ضرورت احتیاط
در برخی منابع سنتی، استفاده از موادی مانند ترنجبین و شیرخشت، شست‌وشوی بدن با برخی عصاره‌های گیاهی، روغن‌مالی یا روش‌هایی مانند حجامت لاله گوش برای کاهش زردی پیشنهاد شده است. بااین‌حال، اثربخشی و ایمنی این روش‌ها برای همه نوزادان یکسان نیست و انجام آنها بدون نظارت پزشکی می‌تواند پیامدهای خطرناکی داشته باشد.
مصرف مواد ملین برای نوزاد ممکن است موجب اسهال، کم‌آبی و اختلال املاح بدن شود. همچنین استفاده از فرآورده‌های غیراستاندارد، مقدار نامناسب یا مواد آلوده، احتمال عوارض را افزایش می‌دهد.
حجامت و هر نوع خون‌گیری در نوزاد نیز می‌تواند خطر خون‌ریزی، عفونت و کم‌خونی ایجاد کند و نباید بدون ضرورت پزشکی و نظارت فرد دارای صلاحیت انجام شود.
مراقبت از پوست و ناف نوزاد
پوست نوزاد بسیار حساس است و استفاده از روغن‌ها، عرقیات، عصاره‌های گیاهی یا مواد دیگر ممکن است سبب حساسیت، التهاب یا عفونت شود. ناف نوزاد باید تمیز و خشک نگه داشته شود و هیچ ماده‌ای نباید بدون توصیه پزشک روی آن ریخته شود.
چکاندن روغن یا مواد گیاهی در دهان نوزاد نیز می‌تواند موجب ورود ماده به راه‌های تنفسی، خفگی یا عوارض گوارشی شود. بنابراین، هرگونه درمان خوراکی یا پوستی برای نوزاد باید با تأیید پزشک انجام گیرد.
نشانه‌های خطر
در صورت مشاهده هر یک از نشانه‌های زیر، مراجعه فوری به پزشک یا بیمارستان ضروری است:
شروع زردی در نخستین شبانه‌روز زندگی
افزایش سریع یا شدید زردی
گسترش زردی از صورت به شکم، دست‌ها و پاها
بی‌حالی یا خواب‌آلودگی غیرطبیعی
ضعف مکیدن یا کاهش شیرخوردن
کاهش تعداد ادرار
تب یا پایین‌آمدن غیرطبیعی دمای بدن
گریه زیر یا غیرطبیعی
شلی یا سفتی غیرعادی بدن
بی‌قراری شدید
کاهش سطح هوشیاری
استفراغ مکرر
تأخیر در دفع مکونیوم
نفخ شدید یا تغییر غیرطبیعی رنگ مدفوع و استفراغ
رنگ پوست به‌تنهایی معیار دقیقی برای تعیین شدت زردی نیست. میزان بیلی‌روبین باید با روش مناسب اندازه‌گیری شود و نتیجه آن بر اساس سن نوزاد و شرایط بالینی تفسیر گردد.
راهکارهای پیشگیری
برای کاهش خطر تشدید زردی، رعایت نکات زیر اهمیت دارد:
۱. آغاز شیردهی در نخستین فرصت پس از تولد
۲. تغذیه مکرر و کافی نوزاد
۳. توجه به قدرت مکیدن و میزان دریافت شیر
۴. پیگیری دفع ادرار و مدفوع
۵. توجه به زمان شروع زردی
۶. انجام آزمایش و معاینه در صورت توصیه پزشک
۷. پرهیز از مصرف خودسرانه داروهای گیاهی و مواد سنتی
۸. مراجعه سریع در صورت مشاهده علائم خطر
۹. ادامه نوردرمانی تا زمانی که پزشک آن را ضروری می‌داند
۱۰. خودداری از جایگزین‌کردن درمان‌های خانگی به جای مراقبت پزشکی
نتیجه‌گیری
زردی نوزادان معمولاً از افزایش بیلی‌روبین در خون ناشی می‌شود و عواملی مانند نارس‌بودن کبد، افزایش تخریب گلبول‌های قرمز، کمبود دریافت شیر و تأخیر در دفع مکونیوم می‌توانند در ایجاد یا تشدید آن نقش داشته باشند.
شیردهی مکرر، پیشگیری از کم‌آبی، توجه به دفع ادرار و مدفوع و پیگیری منظم پزشکی از مهم‌ترین اقدامات مراقبتی هستند. نوردرمانی در موارد لازم، روش اصلی و قابل اعتماد برای کاهش بیلی‌روبین به شمار می‌رود.
استفاده از ترنجبین، شیرخشت، روغن‌ها، عصاره‌های گیاهی، شست‌وشوهای سنتی یا خون‌گیری بدون نظر پزشک ممکن است برای نوزاد خطرناک باشد. هر نوع زردی شدید، رو به افزایش یا همراه با بی‌حالی و اختلال شیرخوردن، نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
کبد نوزاد در روزهای نخست تولد هنوز به‌طور کامل توانایی پردازش و دفع بیلی‌روبین را به دست نیاورده است. از سوی دیگر، افزایش تخریب گلبول‌های قرمز، کمبود دریافت شیر، کم‌آبی بدن یا برخی بیماری‌ها می‌توانند میزان بیلی‌روبین را افزایش دهند.
زردی در بسیاری از نوزادان خفیف و گذراست؛ اما اگر مقدار بیلی‌روبین بیش از حد افزایش یابد، می‌تواند به دستگاه عصبی آسیب برساند. به همین دلیل، تشخیص به‌موقع، اندازه‌گیری بیلی‌روبین و پیگیری پزشکی اهمیت فراوان دارد.
نقش تغذیه و دفع در کاهش زردی
تغذیه کافی با شیر مادر از مهم‌ترین عوامل مؤثر در کنترل زردی است. نوزاد باید در فاصله‌های منظم و به دفعات کافی شیر دریافت کند. دریافت مناسب شیر، از کم‌آبی بدن جلوگیری می‌کند و با افزایش ادرار و مدفوع، دفع بیلی‌روبین را بهبود می‌بخشد.
نخستین مدفوع نوزاد، مکونیوم نام دارد. مکونیوم حاوی موادی است که باید هرچه زودتر از روده دفع شوند. تأخیر در دفع مکونیوم می‌تواند بازجذب برخی مواد را افزایش داده و به بالا رفتن زردی کمک کند.
خواب‌آلودگی غیرطبیعی، ضعف مکیدن، کاهش دفعات شیرخوردن یا کم‌شدن ادرار ممکن است نشانه دریافت ناکافی شیر باشد. در چنین شرایطی، بررسی نوزاد توسط پزشک ضروری است و نباید مشکل با روش‌های خانگی به تأخیر انداخته شود.
تغذیه مادر شیرده
مادر شیرده باید از تغذیه‌ای متعادل، متنوع و مغذی برخوردار باشد. مصرف سبزی‌های تازه، غذاهای سبک، سوپ و آش کم‌چرب می‌تواند به حفظ توان جسمی مادر کمک کند. مصرف افراطی غذاهای بسیار تند، پرادویه، سرخ‌شده، پرچرب و سنگین بهتر است محدود شود.
با وجود اهمیت تغذیه مادر، زردی نوزاد را نمی‌توان تنها با تغییر خوراک مادر درمان کرد. همچنین مصرف عرقیات، داروهای گیاهی یا ترکیبات سنتی در دوران شیردهی باید با نظر پزشک انجام شود؛ زیرا برخی مواد می‌توانند از راه شیر مادر بر نوزاد اثر بگذارند.
نوردرمانی؛ روش اصلی کاهش بیلی‌روبین
نوردرمانی یکی از روش‌های استاندارد و مؤثر برای کاهش بیلی‌روبین است. در این روش، نور مناسب باعث تغییر ساختار بیلی‌روبین می‌شود تا بدن بتواند آن را آسان‌تر از طریق ادرار و مدفوع دفع کند.
نیاز به نوردرمانی بر اساس سن نوزاد، وزن، میزان بیلی‌روبین، زمان شروع زردی و وجود یا نبود عوامل خطر تعیین می‌شود. بنابراین، تصمیم‌گیری درباره آغاز یا توقف نوردرمانی باید توسط پزشک و بر پایه اندازه‌گیری دقیق بیلی‌روبین انجام گیرد.
نوردرمانی علت همه انواع زردی را برطرف نمی‌کند؛ اما در موارد لازم، از افزایش خطرناک بیلی‌روبین و آسیب دستگاه عصبی جلوگیری می‌نماید. قطع خودسرانه نوردرمانی یا جایگزین‌کردن آن با روش‌های اثبات‌نشده می‌تواند سلامت نوزاد را به خطر بیندازد.
روش‌های سنتی و ضرورت احتیاط
در برخی منابع سنتی، استفاده از موادی مانند ترنجبین و شیرخشت، شست‌وشوی بدن با برخی عصاره‌های گیاهی، روغن‌مالی یا روش‌هایی مانند حجامت لاله گوش برای کاهش زردی پیشنهاد شده است. بااین‌حال، اثربخشی و ایمنی این روش‌ها برای همه نوزادان یکسان نیست و انجام آنها بدون نظارت پزشکی می‌تواند پیامدهای خطرناکی داشته باشد.
مصرف مواد ملین برای نوزاد ممکن است موجب اسهال، کم‌آبی و اختلال املاح بدن شود. همچنین استفاده از فرآورده‌های غیراستاندارد، مقدار نامناسب یا مواد آلوده، احتمال عوارض را افزایش می‌دهد.
حجامت و هر نوع خون‌گیری در نوزاد نیز می‌تواند خطر خون‌ریزی، عفونت و کم‌خونی ایجاد کند و نباید بدون ضرورت پزشکی و نظارت فرد دارای صلاحیت انجام شود.
مراقبت از پوست و ناف نوزاد
پوست نوزاد بسیار حساس است و استفاده از روغن‌ها، عرقیات، عصاره‌های گیاهی یا مواد دیگر ممکن است سبب حساسیت، التهاب یا عفونت شود. ناف نوزاد باید تمیز و خشک نگه داشته شود و هیچ ماده‌ای نباید بدون توصیه پزشک روی آن ریخته شود.
چکاندن روغن یا مواد گیاهی در دهان نوزاد نیز می‌تواند موجب ورود ماده به راه‌های تنفسی، خفگی یا عوارض گوارشی شود. بنابراین، هرگونه درمان خوراکی یا پوستی برای نوزاد باید با تأیید پزشک انجام گیرد.
نشانه‌های خطر
در صورت مشاهده هر یک از نشانه‌های زیر، مراجعه فوری به پزشک یا بیمارستان ضروری است:
شروع زردی در نخستین شبانه‌روز زندگی
افزایش سریع یا شدید زردی
گسترش زردی از صورت به شکم، دست‌ها و پاها
بی‌حالی یا خواب‌آلودگی غیرطبیعی
ضعف مکیدن یا کاهش شیرخوردن
کاهش تعداد ادرار
تب یا پایین‌آمدن غیرطبیعی دمای بدن
گریه زیر یا غیرطبیعی
شلی یا سفتی غیرعادی بدن
بی‌قراری شدید
کاهش سطح هوشیاری
استفراغ مکرر
تأخیر در دفع مکونیوم
نفخ شدید یا تغییر غیرطبیعی رنگ مدفوع و استفراغ
رنگ پوست به‌تنهایی معیار دقیقی برای تعیین شدت زردی نیست. میزان بیلی‌روبین باید با روش مناسب اندازه‌گیری شود و نتیجه آن بر اساس سن نوزاد و شرایط بالینی تفسیر گردد.
راهکارهای پیشگیری
برای کاهش خطر تشدید زردی، رعایت نکات زیر اهمیت دارد:
۱. آغاز شیردهی در نخستین فرصت پس از تولد
۲. تغذیه مکرر و کافی نوزاد
۳. توجه به قدرت مکیدن و میزان دریافت شیر
۴. پیگیری دفع ادرار و مدفوع
۵. توجه به زمان شروع زردی
۶. انجام آزمایش و معاینه در صورت توصیه پزشک
۷. پرهیز از مصرف خودسرانه داروهای گیاهی و مواد سنتی
۸. مراجعه سریع در صورت مشاهده علائم خطر
۹. ادامه نوردرمانی تا زمانی که پزشک آن را ضروری می‌داند
۱۰. خودداری از جایگزین‌کردن درمان‌های خانگی به جای مراقبت پزشکی
نتیجه‌گیری
زردی نوزادان معمولاً از افزایش بیلی‌روبین در خون ناشی می‌شود و عواملی مانند نارس‌بودن کبد، افزایش تخریب گلبول‌های قرمز، کمبود دریافت شیر و تأخیر در دفع مکونیوم می‌توانند در ایجاد یا تشدید آن نقش داشته باشند.
شیردهی مکرر، پیشگیری از کم‌آبی، توجه به دفع ادرار و مدفوع و پیگیری منظم پزشکی از مهم‌ترین اقدامات مراقبتی هستند. نوردرمانی در موارد لازم، روش اصلی و قابل اعتماد برای کاهش بیلی‌روبین به شمار می‌رود.
استفاده از ترنجبین، شیرخشت، روغن‌ها، عصاره‌های گیاهی، شست‌وشوهای سنتی یا خون‌گیری بدون نظر پزشک ممکن است برای نوزاد خطرناک باشد. هر نوع زردی شدید، رو به افزایش یا همراه با بی‌حالی و اختلال شیرخوردن، نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
منابع و مراجع
- 1مقاله علمی
زردی نوزادان؛ علل، عوامل مؤثر و راهکارهای پیشگیری از نگاه استاد محمد راد(قسمت سوم)
محمد راد (2026)بنیاد مصیر
