زردی یکی از شایع‌ترین مشکلات دوران نوزادی است که با زردشدن پوست و سفیدی چشم‌ها شناخته می‌شود. علت اصلی این وضعیت، افزایش ماده‌ای زردرنگ به نام بیلی‌روبین در خون است. بیلی‌روبین در جریان تجزیه گلبول‌های قرمز تولید می‌شود و کبد وظیفه دارد آن را پردازش و از راه صفرا و روده دفع کند.
کبد نوزاد در روزهای نخست زندگی هنوز به بلوغ کامل نرسیده است؛ بنابراین ممکن است نتواند بیلی‌روبین را با سرعت کافی از بدن خارج کند. زردی در بسیاری از نوزادان خفیف و گذراست، اما افزایش شدید بیلی‌روبین می‌تواند به دستگاه عصبی آسیب برساند و به مراقبت فوری پزشکی نیاز داشته باشد.
سازوکار ایجاد زردی
گلبول‌های قرمز پس از پایان عمر طبیعی خود در بدن تجزیه می‌شوند. یکی از فرآورده‌های این فرایند، بیلی‌روبین است. این ماده ابتدا به شکل غیرمستقیم در خون وجود دارد و برای دفع‌شدن باید به کبد منتقل شود.
کبد بیلی‌روبین را تغییر می‌دهد و آن را به شکل مستقیم درمی‌آورد؛ سپس این ماده همراه با صفرا وارد روده می‌شود تا از طریق مدفوع دفع گردد. در نوزادان، نارس‌بودن کبد، تولید زیاد بیلی‌روبین یا کندی دفع روده می‌تواند باعث تجمع این ماده در خون و ایجاد زردی شود.
عوامل گوناگونی در افزایش تولید بیلی‌روبین نقش دارند، از جمله:
ناسازگاری گروه خونی مادر و نوزاد
تخریب بیش از حد گلبول‌های قرمز
نارس‌بودن نوزاد
کم‌آبی بدن
دریافت ناکافی شیر
عفونت‌ها
کبودی یا خون‌مردگی گسترده هنگام تولد
برخی بیماری‌های کبدی، خونی و ارثی
اهمیت عملکرد کبد
کبد در تنظیم و دفع بیلی‌روبین نقش اساسی دارد. هر عاملی که عملکرد کبد را مختل کند یا روند انتقال صفرا به روده را کاهش دهد، می‌تواند به افزایش بیلی‌روبین منجر شود.
رعایت تعادل غذایی مادر در ماه‌های پایانی بارداری، دریافت مواد غذایی متنوع و پرهیز از افراط در مصرف خوراکی‌های بسیار تند یا بسیار سنگین، به حفظ سلامت عمومی مادر کمک می‌کند. بااین‌حال، نمی‌توان تنها با تغییر رژیم غذایی، از بروز همه موارد زردی پیشگیری کرد؛ زیرا زردی علل متعدد دارد و گاهی به عوامل خونی، کبدی یا ارثی مربوط است.
در برخی شیوه‌های طب سنتی، مصرف متعادل گیاهانی مانند کاسنی، خرفه و کاهو برای حمایت از عملکرد کبد مطرح شده است. میان مصرف خود گیاه و عرقیات آن تفاوت وجود دارد و مصرف بی‌رویه عرقیات ممکن است برای برخی افراد مناسب نباشد. مقدار و نوع مصرف این مواد در دوران بارداری باید با توجه به وضعیت مادر و تنها با نظر پزشک یا متخصص واجد صلاحیت تعیین شود.
پرهیز از افراط در خوراکی‌های گرم و سرد
در ماه‌های پایانی بارداری، مصرف افراطی ادویه‌های تند و خوراکی‌های بسیار گرم می‌تواند موجب ناراحتی گوارشی، سوزش معده، افزایش تشنگی و تشدید یبوست شود. از سوی دیگر، زیاده‌روی در مصرف خوراکی‌های بسیار سرد نیز ممکن است برای برخی افراد موجب ضعف گوارش یا کاهش توان هضم شود.
رعایت اعتدال، تنوع غذایی و تناسب خوراک با شرایط بدنی مادر اهمیت بیشتری از طبقه‌بندی افراطی مواد غذایی دارد. مادران باردار باید از رژیم‌های سخت، حذف گروه‌های غذایی و مصرف خودسرانه داروهای گیاهی پرهیز کنند.
نقش دفع نخستین مدفوع نوزاد
مکونیوم نخستین مدفوع نوزاد است که معمولاً در ساعات ابتدایی پس از تولد دفع می‌شود. این ماده تیره و چسبنده، حاوی بقایای مواد موجود در روده جنین و ترکیبات صفراوی است.
دفع مناسب مکونیوم اهمیت دارد؛ زیرا باقی‌ماندن طولانی‌مدت محتویات روده می‌تواند بازجذب برخی ترکیبات صفراوی را افزایش دهد و در کنار عوامل دیگر، به افزایش بیلی‌روبین کمک کند. تغذیه کافی با شیر مادر و پیگیری وضعیت دفع نوزاد، از مراقبت‌های مهم روزهای نخست زندگی است.
اگر نوزاد در بیست‌وچهار ساعت نخست مدفوع نکند، شکم او متورم شود، استفراغ سبزرنگ داشته باشد یا بی‌حال و کم‌اشتها شود، باید بلافاصله توسط پزشک بررسی شود.
جایگاه نوردرمانی
نوردرمانی یکی از روش‌های شناخته‌شده برای کاهش بیلی‌روبین نوزاد است. نور مناسب، ساختار بیلی‌روبین موجود در پوست را تغییر می‌دهد و به دفع آسان‌تر آن از طریق ادرار و مدفوع کمک می‌کند.
نوردرمانی علت اولیه افزایش بیلی‌روبین، مانند ناسازگاری خونی یا تخریب گلبول‌های قرمز، را برطرف نمی‌کند؛ بلکه به کاهش مقدار بیلی‌روبین موجود در بدن کمک می‌نماید. به همین دلیل، پزشک علاوه بر اندازه‌گیری بیلی‌روبین، علت زمینه‌ای زردی را نیز بررسی می‌کند.
خطر درمان خودسرانه نوزاد
دستگاه گوارش و اندام‌های بدن نوزاد بسیار حساس است. خوراندن روغن حیوانی، روغن بادام، عرقیات، شیرخشت، خاکشیر یا هر ماده دیگری بدون تجویز پزشک می‌تواند خطرناک باشد و پیامدهایی مانند موارد زیر ایجاد کند:
ورود ماده به مجاری تنفسی و خفگی
التهاب یا عفونت ریه
اسهال و کم‌آبی
اختلال در املاح بدن
حساسیت یا مسمومیت
تأخیر در دریافت درمان ضروری
ماساژ اطراف ناف نیز جایگزین بررسی پزشکی و درمان زردی نیست. هرگونه اقدام برای کمک به دفع مکونیوم یا کاهش زردی باید با نظر پزشک انجام شود.
نشانه‌های نیازمند مراجعه فوری
در صورت مشاهده هر یک از نشانه‌های زیر، مراجعه فوری به پزشک یا مرکز درمانی ضروری است:
آغاز زردی در بیست‌وچهار ساعت نخست تولد
افزایش سریع شدت زردی
گسترش زردی از صورت به شکم، دست‌ها و پاها
بی‌حالی یا خواب‌آلودگی غیرطبیعی
کاهش شیرخوردن یا ناتوانی در مکیدن
گریه غیرطبیعی
تب یا کاهش دمای بدن
کاهش ادرار و نشانه‌های کم‌آبی
سفتی یا شلی غیرطبیعی اندام‌ها
تغییر سطح هوشیاری
تأخیر در دفع مکونیوم همراه با نفخ، استفراغ یا بی‌قراری
جمع‌بندی
زردی نوزادان حاصل افزایش بیلی‌روبین در خون است و می‌تواند به دلیل نارس‌بودن کبد، تخریب گلبول‌های قرمز، ناسازگاری خونی، کم‌آبی، دریافت ناکافی شیر یا بیماری‌های زمینه‌ای ایجاد شود.
رعایت تغذیه متعادل در دوران بارداری، پرهیز از افراط در مصرف خوراکی‌های بسیار تند و سنگین، درمان اصولی یبوست و انجام مراقبت‌های منظم بارداری برای سلامت مادر و جنین اهمیت دارد. پس از تولد نیز تغذیه کافی نوزاد، توجه به دفع مکونیوم، بررسی سطح بیلی‌روبین و پیگیری پزشکی ضروری است.
زردی نوزاد نباید با روش‌های خانگی یا داروهای خودسرانه درمان شود. تشخیص علت و انتخاب روش درمان باید بر اساس معاینه، سن نوزاد، وزن، میزان بیلی‌روبین و نظر پزشک انجام گیرد.
کبد نوزاد در روزهای نخست زندگی هنوز به بلوغ کامل نرسیده است؛ بنابراین ممکن است نتواند بیلی‌روبین را با سرعت کافی از بدن خارج کند. زردی در بسیاری از نوزادان خفیف و گذراست، اما افزایش شدید بیلی‌روبین می‌تواند به دستگاه عصبی آسیب برساند و به مراقبت فوری پزشکی نیاز داشته باشد.
سازوکار ایجاد زردی
گلبول‌های قرمز پس از پایان عمر طبیعی خود در بدن تجزیه می‌شوند. یکی از فرآورده‌های این فرایند، بیلی‌روبین است. این ماده ابتدا به شکل غیرمستقیم در خون وجود دارد و برای دفع‌شدن باید به کبد منتقل شود.
کبد بیلی‌روبین را تغییر می‌دهد و آن را به شکل مستقیم درمی‌آورد؛ سپس این ماده همراه با صفرا وارد روده می‌شود تا از طریق مدفوع دفع گردد. در نوزادان، نارس‌بودن کبد، تولید زیاد بیلی‌روبین یا کندی دفع روده می‌تواند باعث تجمع این ماده در خون و ایجاد زردی شود.
عوامل گوناگونی در افزایش تولید بیلی‌روبین نقش دارند، از جمله:
ناسازگاری گروه خونی مادر و نوزاد
تخریب بیش از حد گلبول‌های قرمز
نارس‌بودن نوزاد
کم‌آبی بدن
دریافت ناکافی شیر
عفونت‌ها
کبودی یا خون‌مردگی گسترده هنگام تولد
برخی بیماری‌های کبدی، خونی و ارثی
اهمیت عملکرد کبد
کبد در تنظیم و دفع بیلی‌روبین نقش اساسی دارد. هر عاملی که عملکرد کبد را مختل کند یا روند انتقال صفرا به روده را کاهش دهد، می‌تواند به افزایش بیلی‌روبین منجر شود.
رعایت تعادل غذایی مادر در ماه‌های پایانی بارداری، دریافت مواد غذایی متنوع و پرهیز از افراط در مصرف خوراکی‌های بسیار تند یا بسیار سنگین، به حفظ سلامت عمومی مادر کمک می‌کند. بااین‌حال، نمی‌توان تنها با تغییر رژیم غذایی، از بروز همه موارد زردی پیشگیری کرد؛ زیرا زردی علل متعدد دارد و گاهی به عوامل خونی، کبدی یا ارثی مربوط است.
در برخی شیوه‌های طب سنتی، مصرف متعادل گیاهانی مانند کاسنی، خرفه و کاهو برای حمایت از عملکرد کبد مطرح شده است. میان مصرف خود گیاه و عرقیات آن تفاوت وجود دارد و مصرف بی‌رویه عرقیات ممکن است برای برخی افراد مناسب نباشد. مقدار و نوع مصرف این مواد در دوران بارداری باید با توجه به وضعیت مادر و تنها با نظر پزشک یا متخصص واجد صلاحیت تعیین شود.
پرهیز از افراط در خوراکی‌های گرم و سرد
در ماه‌های پایانی بارداری، مصرف افراطی ادویه‌های تند و خوراکی‌های بسیار گرم می‌تواند موجب ناراحتی گوارشی، سوزش معده، افزایش تشنگی و تشدید یبوست شود. از سوی دیگر، زیاده‌روی در مصرف خوراکی‌های بسیار سرد نیز ممکن است برای برخی افراد موجب ضعف گوارش یا کاهش توان هضم شود.
رعایت اعتدال، تنوع غذایی و تناسب خوراک با شرایط بدنی مادر اهمیت بیشتری از طبقه‌بندی افراطی مواد غذایی دارد. مادران باردار باید از رژیم‌های سخت، حذف گروه‌های غذایی و مصرف خودسرانه داروهای گیاهی پرهیز کنند.
نقش دفع نخستین مدفوع نوزاد
مکونیوم نخستین مدفوع نوزاد است که معمولاً در ساعات ابتدایی پس از تولد دفع می‌شود. این ماده تیره و چسبنده، حاوی بقایای مواد موجود در روده جنین و ترکیبات صفراوی است.
دفع مناسب مکونیوم اهمیت دارد؛ زیرا باقی‌ماندن طولانی‌مدت محتویات روده می‌تواند بازجذب برخی ترکیبات صفراوی را افزایش دهد و در کنار عوامل دیگر، به افزایش بیلی‌روبین کمک کند. تغذیه کافی با شیر مادر و پیگیری وضعیت دفع نوزاد، از مراقبت‌های مهم روزهای نخست زندگی است.
اگر نوزاد در بیست‌وچهار ساعت نخست مدفوع نکند، شکم او متورم شود، استفراغ سبزرنگ داشته باشد یا بی‌حال و کم‌اشتها شود، باید بلافاصله توسط پزشک بررسی شود.
جایگاه نوردرمانی
نوردرمانی یکی از روش‌های شناخته‌شده برای کاهش بیلی‌روبین نوزاد است. نور مناسب، ساختار بیلی‌روبین موجود در پوست را تغییر می‌دهد و به دفع آسان‌تر آن از طریق ادرار و مدفوع کمک می‌کند.
نوردرمانی علت اولیه افزایش بیلی‌روبین، مانند ناسازگاری خونی یا تخریب گلبول‌های قرمز، را برطرف نمی‌کند؛ بلکه به کاهش مقدار بیلی‌روبین موجود در بدن کمک می‌نماید. به همین دلیل، پزشک علاوه بر اندازه‌گیری بیلی‌روبین، علت زمینه‌ای زردی را نیز بررسی می‌کند.
خطر درمان خودسرانه نوزاد
دستگاه گوارش و اندام‌های بدن نوزاد بسیار حساس است. خوراندن روغن حیوانی، روغن بادام، عرقیات، شیرخشت، خاکشیر یا هر ماده دیگری بدون تجویز پزشک می‌تواند خطرناک باشد و پیامدهایی مانند موارد زیر ایجاد کند:
ورود ماده به مجاری تنفسی و خفگی
التهاب یا عفونت ریه
اسهال و کم‌آبی
اختلال در املاح بدن
حساسیت یا مسمومیت
تأخیر در دریافت درمان ضروری
ماساژ اطراف ناف نیز جایگزین بررسی پزشکی و درمان زردی نیست. هرگونه اقدام برای کمک به دفع مکونیوم یا کاهش زردی باید با نظر پزشک انجام شود.
نشانه‌های نیازمند مراجعه فوری
در صورت مشاهده هر یک از نشانه‌های زیر، مراجعه فوری به پزشک یا مرکز درمانی ضروری است:
آغاز زردی در بیست‌وچهار ساعت نخست تولد
افزایش سریع شدت زردی
گسترش زردی از صورت به شکم، دست‌ها و پاها
بی‌حالی یا خواب‌آلودگی غیرطبیعی
کاهش شیرخوردن یا ناتوانی در مکیدن
گریه غیرطبیعی
تب یا کاهش دمای بدن
کاهش ادرار و نشانه‌های کم‌آبی
سفتی یا شلی غیرطبیعی اندام‌ها
تغییر سطح هوشیاری
تأخیر در دفع مکونیوم همراه با نفخ، استفراغ یا بی‌قراری
جمع‌بندی
زردی نوزادان حاصل افزایش بیلی‌روبین در خون است و می‌تواند به دلیل نارس‌بودن کبد، تخریب گلبول‌های قرمز، ناسازگاری خونی، کم‌آبی، دریافت ناکافی شیر یا بیماری‌های زمینه‌ای ایجاد شود.
رعایت تغذیه متعادل در دوران بارداری، پرهیز از افراط در مصرف خوراکی‌های بسیار تند و سنگین، درمان اصولی یبوست و انجام مراقبت‌های منظم بارداری برای سلامت مادر و جنین اهمیت دارد. پس از تولد نیز تغذیه کافی نوزاد، توجه به دفع مکونیوم، بررسی سطح بیلی‌روبین و پیگیری پزشکی ضروری است.
زردی نوزاد نباید با روش‌های خانگی یا داروهای خودسرانه درمان شود. تشخیص علت و انتخاب روش درمان باید بر اساس معاینه، سن نوزاد، وزن، میزان بیلی‌روبین و نظر پزشک انجام گیرد.
منابع و مراجع
- 1مقاله علمی
زردی نوزادان؛ علل، عوامل مؤثر و راهکارهای پیشگیری از نگاه استاد محمد راد(قسمت دوم)
محمد راد (2026)بنیاد مصیر
